Συγγραφή:Άννα Τσακνάκη
Επίβλεψη: Αλέξανδρος Πουλάκης
Περιεχόμενα
Εισαγωγή
Έννοια της παραπληροφόρησης
1. Μέθοδοι παραπληροφόρησης
1.1 Προπαγάνδα
1.2 Ψευδείς Ειδήσεις
1.3 Clickbait
1.4 Παραπλανητικό Περιεχόμενο
1.5 Κατασκευασμένο Περιεχόμενο
2. Τρόποι Αντιμετώπισης
Συμπεράσματα – Προτάσεις
Βιβλιογραφία
Εισαγωγή
Το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν τον πιο διαδεδομένο τρόπο πληροφόρησης και ενημέρωσης στην σύγχρονη κοινωνία.Άνθρωποι από όλο τον κόσμο, ανεξαρτήτως καταγωγής, οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης συνδέονται καθημερινά προκειμένου να ενημερωθούν για τις εξελίξεις σε ολόκληρο τον κόσμο. Κατα πόσο όμως οι πληροφορίες που διαβάζουμε στο διαδίκτυο είναι αληθείς; Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τον εαυτό μας από την ανάγνωση καθώς και την διάδοση ψευδών και ανακριβών πληροφοριών; Η παρούσα ανάλυση εξετάζει την επιστήμη που κρύβεται πίσω από το παγκόσμιο και εξαιρετικά επικίνδυνο ζήτημα της παραπληροφόρησης,τις τεχνικές που χρησιμοποιούνται προκειμένου να επιτευχθεί η διάδοση ψευδών πληροφοριών καθώς και μέθοδοι που μπορούμε να υιοθετήσουμε,ώστε όχι μόνο να ελαττωθεί αυτό το φαινόμενο αλλά και να μην γινόμαστε θύματα του. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι έρευνες του Ευρωβαρόμετρου το 2018 σε δείγμα 26.000 Ευρωπαίων πολιτών. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, περισσότερο από τα 4/5 των ερωτηθέντων θεωρούσαν την παραπληροφόρηση ως ένα μεγάλο πρόβλημα στη χώρα τους και ταυτόχρονα ως ένα πρόβλημα που απειλεί άμεσα τα θεμέλια της δημοκρατίας (European Commission, 2018)
Η έννοια της παραπληροφόρησης
Είναι ευρέως γνωστό ότι το πρώτο το βήμα για την επιλυση ενος προβληματος είναι η αναγνώριση και η κατανόηση της ύπαρξης του. Η παραπληροφόρηση αποτελεί μια έννοια, η οποία είναι εξαιρετικά γνωστή και χρησιμοποιείται από μεγάλο τμήμα του πληθυσμού τόσο σε συζητήσεις όσο και στην δημόσια σφαίρα παραδείγματος χάριν τηλεόραση,μέσα κοινωνικής δικτύωσης κλπ.Όταν όμως χρησιμοποιούμε την έννοια παραπληροφόρηση, σε τι ακριβώς αναφερόμαστε; Στην πραγματικότητα παραπληροφόρηση αποτελεί μια έννοια, η οποία δεν μπορεί να προσδιοριστεί και να ερμηνευτεί στενά. Ο λόγος που η αυτό είναι αδύνατο είναι το γεγονός ότι η πληροφορία μπορεί να προσλάβει πολλά νοήματα. Ωστόσο σε ένα έγγραφο το οποίο παρουσιάστηκε στο Συμβούλιο της Ευρώπης (Council of Europe) οι δύο ερεύνητες Claire Wardle και Hossein Derakshan κατέληξαν σε 3 είδη προβλημάτων ,τα οποία συνδέονται στενά με την έννοια της παραπληροφόρησης (Καλλιακούδη, 2022).
- Η έννοια του misinformation: Αυτή η μορφή πληροφόρησης αναφέρεται σε γεγονότα, όπου οι πληροφορίες που διαδίδονται είναι ανακριβείς, χωρίς ωστόσο να υπάρχει πρόθεση βλάβης. Για παράδειγμα, μετά την τρομοκρατική επίθεση στα Champs Elysees στο Παρίσι στις 20 Απριλίου 2017, αρκετοί χρήστες στα κοινωνικά δίκτυα, προσπαθώντας να βοηθήσουν, άρχισαν να διαδίδουν φήμες σχετικά με την επίθεση, όπως την ανακριβή πληροφορία για τον θάνατο ενός δεύτερου αστυνομικού. Οι χρήστες αυτοί δεν είχαν σκοπό να παραπληροφορήσουν ή να προκαλέσουν ζημιά, αλλά απλώς δεν γνώριζαν ότι η πληροφορία που διέδιδαν ήταν ψευδής.Παρόμοιο περιστατικό συνέβη και στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια της καταστροφικής πυρκαγιάς στο Μάτι τον Ιούλιο του 2018, όταν χρήστες κοινωνικών δικτύων, με την πρόθεση να βοηθήσουν, δημοσίευαν μη επαληθευμένες πληροφορίες για τις ανάγκες των πληγέντων και τα σημεία συγκέντρωσης βοήθειας. Σε αμφότερες τις περιπτώσεις, η καλή πρόθεση οδήγησε σε σύγχυση λόγω της μη επιβεβαίωσης των πληροφοριών που διαδόθηκαν. (Καλλιακούδη, 2022, σσ. 15).
- Η έννοια του disinformation: Το disinformation πρόκειται ουσιαστικά για την διάδοση ψευδών πληροφοριών, οι οποίες όμως σε αντίθεση με το malinformation είναι σκόπιμα ψευδείς και έχουν ως σκοπό την πρόκληση ζημίας σε μεγάλο αριθμό ατόμων, σε οργανισμούς ακόμη και σε χώρες (Καλλιακούδη, 2022, σσ. 14).Χαρακτηριστικό παράδειγμα disinformation είναι η διάδοση ψευδών πληροφοριών κατά τη διάρκεια των προεδρικών εκλογών στις Ηνωμένες Πολιτείες το 2016. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου, κυκλοφόρησαν παραπλανητικές πληροφορίες μέσω κοινωνικών δικτύων και ιστοσελίδων, όπως η φήμη ότι η Hillary Clinton διατηρούσε παράνομο δίκτυο παιδεραστίας ,γνωστό ως το “Pizzagate”. Η ιστορία αυτή διαδόθηκε ευρέως με στόχο να πλήξει την εικόνα της Hillary Clinton και να επηρεάσει το εκλογικό αποτέλεσμα. Παρά το γεγονός ότι αποδείχθηκε πως ήταν εντελώς ψευδής, η διάδοσή της συνεχίστηκε με σκοπό την παραπλάνηση και την ενίσχυση συγκεκριμένων πολιτικών συμφερόντων(Cosentino, G., & Cosentino, G. (2020). From Pizzagate to the great replacement: the globalization of conspiracy theories. Social media and the post-truth world order: The global dynamics of disinformation, 59-86).
- Malinformation: Πρόκειται για πληροφορίες, οι οποίες παρόλο που είναι αληθείς και υφίστανται, χρησιμοποιούνται με τέτοιο τρόπο ώστε να προκαλέσουν ζημιά σε άτομα, οργανισμούς ακόμη και χώρες. Παράδειγμα του malinformation αποτελεί η περίπτωση δημοσίευσης προσωπικών μηνυμάτων του πρώην Πρωθυπουργού της Μ. Βρετανίας, Tony Blair, το 2005, πριν από τις εκλογές. Τα e-mails αυτά περιελάμβαναν συζητήσεις σχετικά με την πολιτική του και τη συνεργασία του με τις ΗΠΑ για τον πόλεμο στο Ιράκ. Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι τα emails περιείχαν αληθινές πληροφορίες που σχετίζονταν με τις προσωπικές απόψεις και επιδιώΒρετανίας, Tonyν πρωθυπουργού,δεν παύει να αποτελεί χαρακτηριστικό περιστατικό malinformation,καθώς η δημοσίευσή τους δεν είχε ως κυριαρχο σκοπό την ενημέρωση του κοινού αλλά την πρόκληση ζημίας στην καριέρα του Blair,καθώς και την χειραγώγηση της κοινής γνώμης(Dyson, S. B. (2006). Personality and foreign policy: Tony Blair’s Iraq decisions. Foreign policy analysis, 2(3), 289-306).
Σύμφωνα μάλιστα με την άποψη καθηγητή γλωσσολογίας Γεώργιου Μπαμπινιώτη, ο όρος «παραπληροφόρηση» αντιστοιχεί στο misinformation, ο όρος «αποπληροφόρηση» στο disinformation, ενώ ο όρος «κακοπληροφόρηση» στο malinformation. Αυτή η διάκριση αντανακλά την ύπαρξη τριών ξεχωριστών κατηγοριών παραπληροφόρησης.Η «σκόπιμη παραπληροφόρηση» αναφέρεται στη διαδικασία διάδοσης λανθασμένων ή ψευδών πληροφοριών με σκοπό την παραπλάνηση ή τη ζημιά, ενώ η «παραπληροφόρηση» αφορά στην ακούσια διασπορά ψευδών πληροφοριών. Η κατανόηση και η διάκριση αυτών των εννοιών συχνά συνδέεται με την πρόθεση και την αλήθεια πίσω από την πληροφόρηση. (Καλλιακούδη, 2022) .Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι η παραπληροφόρηση έχει πολλές πτυχές ενώ εμφανίζεται με διάφορες μορφές και δεν έχει πάντοτε τον ίδιο σκοπό, διότι άλλοτε η διάδοση των ψευδών πληροφοριών γίνεται εσκεμμένα ενώ αρκετές φορές οι πληροφορίες διαδίδονται χωρίς να γνωρίζουν οι φορείς ότι είναι ψευδείς.Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η παραπληροφόρηση μπορεί να λάβει χώρα σε είδησεις πολιτικού περιεχομένου π.χ εκλογές το 2016 στις ΗΠΑ καθώς και σε κοινωνικά ζητήματα π.χ τρομοκρατικές επιθέσεις στα Champs Elysees στο Παρίσι στις 20 Απριλίου του 2017,καραντίνα στην διάρκεια του COVID-19.
1.Μέθοδοι παραπληροφόρησης
Η παραπληροφόρηση πέρα από το διαφορετικό περιεχόμενο και τους διαφορετικούς στόχους που μπορεί να επιδιώκει όπως αναλύσαμε παραπάνω, έχει συνήθως και διαφορετικές μορφές με τις οποίες ενσωματώνεται.Μερικά ενδεικτικά παραδείγματα αποτελούν:η προπαγάνδα, οι ψευδείς ειδήσεις ή αλλιώς fake news,το clickbait,το παραπλανητικό καθώς και το κατασκευασμένο περιεχόμενο(Σιργκάνη, Ε.Π.Α. 2023).Προκειμένου να αντιληφθούμε σφαιρικά την παραπληροφόρηση και την έκταση που μπορεί αυτή να λάβει,θα αναλύσουμε κάθε μια από τις μορφές της ξεχωριστά.
1.1 Προπαγάνδα
Η προπαγάνδα είναι στην πραγματικότητα,η παρουσίαση ενός γεγονότος με έναν συγκεκριμένο τρόπο,προκειμένου να εξυπηρετήσει ορισμένους σκοπούς.Η λέξη προπαγάνδα προέρχεται από το λατινικό ρήμα propagare που σημαίνει διαδίδω. Προπαγάνδα εννιολογικά τουλάχιστον σημαίνει διάδοση πληροφοριών, απόψεων.Όπως παρατηρούμε λοιπόν, η προπαγάνδα τουλάχιστον στην αρχική της έννοια,δεν είχε την αρνητική και πολιτική χροιά που έχει σήμερα.Συγκεκριμένα η έννοια της προπαγάνδας συναντάται και στην αρχαία Ελλάδα είτε με την έννοια της πληροφόρησης και της διάδοσης ιδεών είτε με την έννοια της διαστρέβλωσης των γεγονότων,της χειραγώγησης της κοινής γνώμης.Από την άλλη η προπαγάνδα συναντάται και στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και εξυπηρετεί δύο σπουδαίους σκοπούς:τόσο τον αγώνα για την διαμόρφωση της γνώσης και γνώμης του ρωμαϊκού λαού όσο και την δημιουργία ψυχολογικού πολέμου κατά των εχθρών της Αυτοκρατορίας(Σιργκάνη, 2023). Πέρα όμως από την αρχαιότητα η προπαγάνδα έχει απασχολήσει και σπουδαίες προσωπικότητες της σύγχρονης εποχή,οι οποίες προσπάθησαν να δώσουν μια ερμηνεία, έναν ορισμό στην πολύπλοκη έννοια της προπαγάνδας. Μερικά παραδείγματα είναι τα εξής:
Η προπαγάνδα είναι η βία της δημοκρατίας (Noam Tsomski).
Ολη η προπαγάνδα είναι ψέματα ακόμη και αν λέει την αλήθεια(George Orwell).
Προπαγάνδα είναι η τέχνη να ψεύδεσαι,συχνότερα απατώντας τους οπαδούς σου,παρά τους αντιπάλους (Francis Cornford)
Σύμφωνα με τα παραπάνω θα μπορούσαμε να πούμε ότι η προπαγάνδα είναι η μέθοδος επικοινωνίας μεταξύ ενός ή περισσότερων ατόμων που αποβλέπει με την χρήση θεμιτών αλλά κυρίως αθέμιτων μέσων, να διαδώσει μια ιδέα, μια άποψη με σκοπό να επιβληθεί η γνώμη αυτή παρά να πληροφορήσει και να ενημερώσει. Όταν λοιπόν αναφερόμαστε στην σύγχρονη εποχή στην έννοια της προπαγάνδας,αναφερόμαστε στην πραγματικότητα στην χρήση μέσων προκειμένου να χειραγωγηθεί η γνώμη του κοινωνικού συνόλου. Η προπαγάνδα δεν αποτελείται μόνο από ψευδείς πληροφορίες αλλά και από αλήθειες παρουσιασμένες με τέτοιο τρόπο,ώστε να εξυπηρετούνται τα συμφέροντα όσων ωφελούνται από την παραπληροφόρηση και την χειραγώγηση της κοινής γνώμης (Κοντοτάσιος, Λ. 2010). Η προπαγάνδα επίσης ευνοείται ιδιαιτέρως απο την χρήση των κοινωνικών δικτύων, για αυτό και αποτελεί την πλέον αποτελεσματική μέθοδο παραπληροφόρησης. Χαρακτηριστική περίπτωση προπαγάνδας αποτελεί η προπαγάνδα που εφαρμόστηκε από το ναζιστικό καθεστώς της Γερμανίας κατά των Εβραίων. Μέσω εικόνων και ιστοριών, οι Εβραίοι παρουσιάζονταν ως απειλή για την κοινωνία και τη φυλετική καθαρότητα, κάτι που ενίσχυσε την αντισημιτική ρητορική και ώθησε στη βία εναντίον τους(Εγγλέζου, 2021).
- Ψευδείς Ειδήσεις : Fake News
Οι ψευδείς ειδήσεις ή αλλιώς fake news αποτελούν όπως και η προπαγάνδα, μια έννοια η οποία έχει διαχρονικό χαρακτήρα. Προφανώς με την πάροδο των χρόνων και την εξέλιξη της τεχνολογίας, η έννοια τους προσαρμόζεται αναγκαστικά,σταθερό μένει πάντως το γεγονός ότι τα fake news χρησιμοποιούνται ως μέθοδος χειραγώγησης της γνώμης του κοινωνικού συνόλου καθώς και ως εργαλείο πολιτικής προπαγάνδας (Θωμογιαννοπούλου & Δρίτσα, 2022). Τι είναι όμως στην πραγματικότητα τα fake news; Οι ψευδείς ειδήσεις ή αλλιώς γνωστά ως fake news αποτελούν παραπλανητικές ή ανακριβείς πληροφορίες που παρουσιάζονται ως ειδησεογραφικό περιεχόμενο. Δημιουργούνται σκόπιμα με σκοπό να εξαπατήσουν το κοινό και να διαδώσουν παραπληροφόρηση για διάφορους λόγους, όπως η πολιτική επιρροή, το οικονομικό όφελος ή η κοινωνική χειραγώγηση (Θωμογιαννοπούλου & Δρίτσα, 2022). Σε αντίθεση με τις αληθινές ειδήσεις, οι οποίες στηρίζονται σε επαληθευμένα γεγονότα και αξιόπιστες πηγές, οι ψευδείς ειδήσεις συνήθως στερούνται αξιόπιστης τεκμηρίωσης και είναι σχεδιασμένες για να προκαλέσουν έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις, προκειμένου να διαδοθούν γρήγορα μέσω κοινωνικών δικτύων και άλλων μέσων ενημέρωσης (Καραπέτσα & Λαζαρίδου, 2024).Οι ψευδείς ειδήσεις είναι μια εξαιρετικά διαδεδομένη μέθοδος παραπληροφόρησης, ενώ χαρακτηριστικό αποτελεί το γεγονός ότι οι φορείς που διαδίδουν τις ψευδείς ειδήσεις τις περισσότερες φορές δεν γνωρίζουν ότι το περιεχόμενό τους είναι ανακριβές.
- Clickbait
Το clickbait στην πραγματικότητα εντάσσεται περισσότερο στον ευρύ κύκλο των ψευδών ειδήσεων,αποτελεί όμως μια μέθοδο που ενισχύει το φαινόμενο της παραπληροφόρησης.
Συγκεκριμένα,το clickbait είναι μια είδηση,ενα γεγονός, το οποίο παρουσιάζεται με έναν προκλητικό και δελεαστικό τρόπο,προκειμένου να ενθαρρύνει χρήστες να επισκεφθούν την ιστοσελίδα,αυξάνοντας με αυτόν τον τρόπο της επισκεψιμότητα της και τα διαφημιστικά της έσοδα. Το περιεχόμενο των ειδήσεων αυτών τις περισσότερες φορές είναι ανακριβές ή παραπλανητικό. Το clickbait αποτελεί έναν εύκολο και γρήγορο τρόπο παραπληροφόρησης λόγω των παραπλανητικών τίτλων και πληροφοριών που κεντρίζουν το ενδιαφέρον των αναγνωστών (Πεχλιβανίδου,2023).
1.4 Παραπλανητικό περιοχόμενο
Το παραπλανητικό περιεχόμενο όπως και το κατασκευασμένο περιεχόμενο,αποτελούν πιο απλές μεθόδους εξίσου αποτελεσματικές βέβαια, οι οποίες μέθοδοι θα μπορούσαμε να πούμε ότι εντάσσονται στην ευρύτερη σφαίρα των ψευδών ειδήσεων. Το παραπλανητικό περιεχόμενο είναι στην ουσία γεγονότα που παρουσιάζονται χωρίς να γίνει προηγούμενη περιγραφή του ιστορικό κοινωνικού πλαισίου εντός του οποίου έλαβαν χώρα,με σκοπό να οδηγήσουν τους αναγνώστες στο επιθυμητό αποτέλεσμα π.χ παραπληροφόρηση,διαμόρφωση λανθασμένης γνώμης κλπ. Επίσης παραπλανητικό περιεχόμενο θεωρούνται και παραπλανητικές ερμηνείες που έχουν δοθεί σε ορισμένα γεγονότα,πραγματικά περιστατικά για την υποστήριξη συγκεκριμένης θέσης (Πεχλιβανίδου,2023).
- Κατασκεύασμένο περιεχόμενο
Το κατασκευασμένο περιεχόμενο θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελεί ίσως την πιο ακραία μορφή ψευδών ειδήσεων και παραπληροφόρησης καθώς πρόκειται στην πραγματικότητα για εντελώς ψευδείς πληροφορίες χωρίς καμία ιστορική και πραγματική βάση,οι οποίες κατασκευάστηκαν προκειμένου να εξαπατήσουν(Πεχλιβανίδου,2023).
Αξίζει σε αυτό το σημείο να αναφέρουμε πως η απαρίθμηση των ανωτέρω μεθόδων είναι ενδεικτική. Προφανέστατα, υπάρχουν και άλλες μέθοδοι μέσω των οποίων επιτυγχάνεται η παραπληροφόρηση. Η παραπληροφόρηση λοιπόν όπως γίνεται κατανοητό αποτελεί ένα ζήτημα το οποίο είναι εξαιρετικά κρίσιμο διότι επηρεάζει την ικανότητα των ανθρώπων να ενημερώνονται και να εμπιστεύονται τα μέσα μαζικής ενημέρωσης,τα social media κλπ. Για να καταπολεμηθεί αυτό το ζήτημα,πρέπει οι αναγνώστες να μάθουν πώς να ενημερώνονται σωστά,ώστε να μην πέφτουν θύματα της παραπληροφόρησης. Η καταπολέμηση της παραπληροφόρησης και η σωστή ενημέρωση δεν αποτελούν σε καμία περίπτωση εύκολους στόχους, μπορούν όμως να επιτευχθούν σε ικανοποιητικό βαθμό,αν ακολουθηθούν ορισμένες προσεγγίσεις.
2. Τρόποι Αντιμετώπισης
Οι προσεγγίσεις σχετικά με την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης ποικίλλουν γενικά,θα μπορούσαμε όμως να κάνουμε λόγο για 3 ευρύτερες κατηγορίες. Στην πρώτη κατηγορία κάνουμε λόγο για την από κοινού,αυτόβουλη ρύθμιση του ζητήματος της παραπληροφόρησης (Καλλιακούδη,2022).Πρόκειται για την ρύθμιση του ζητήματος, η οποία είναι στην πραγματικότητα ανεξάρτητη από κρατικές ή νομοθετικές παρεμβάσεις. Τα μέτρα που εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία,αποτελούν στην ουσία κυβερνητικές ενθαρρυνσεις ή την παροχή κινήτρων στις πλατφόρμες προκειμένου αυτές να προωθούν και να ενισχύουν την υιοθέτηση μέτρων για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης.Παράδειγμα της ρύθμισης αυτής αποτελεί η Κώδικας Δεοντολογίας για την Παραπληροφόρηση που εφαρμόζεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση.Συγκεκριμένα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ζητάει από τις πλατφόρμες την λήψη μέτρων για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης αλλά και την ενίσχυση της ικανότητας των χρηστών να αναγνωρίζουν τις αξιόπιστες πηγές πληροφόρησης(Καλλιακούδη, 2022).
Η ενίσχυση της ικανότητας των χρηστών αποτελεί μείζον ζήτημα το οποίο επιλύεται μέσω της εκμάθησης και της υιοθέτησης ορισμένων στρατηγικών και τεχνικών που διευκολύνουν την αναγνώριση των αξιόπιστων πηγών. Αναλυτικότερα,οι αναγνώστες προκειμένου να μην πέφτουν θύματα της παραπληροφόρησης μπορούν να εξετάζουν ορισμένα στοιχεία των ειδήσεων που διαβάζουν (Παπαντζίκου & Αναστασίου,2021).Το πρώτο πράγμα που πρέπει να ελέγχουμε είναι ο συγγραφέας. Ένα κείμενο, μια είδηση είναι πιο πιθανό να είναι έγκυρη αν προέρχεται είτε από πρόσωπο φέρει την ιδιότητα του συγγραφέα ή του διακεκριμένου επί του ζητήματος επιστήμονα είτε από κάποια δημόσια αρχή π.χ Υπουργείο Δικαιοσύνης,για περιφερειακούς ή και παγκόσμιους οργανισμούς. Η προσέγγιση βέβαια πρέπει να γίνεται πάντα σύμφωνα με την κοινή λογική και την κριτική μας σκέψη,καθώς δεν υπάρχει από όλους τους φορείς η ίδια προσέγγιση για το ίδιο ζήτημα ενώ αρκετές φορές ψευδείς ειδήσεις μπορεί να διαδίδονται και απο τους ίδιους τους κρατικούς φορείς (Τερζίδου, 2020).
Στην συνέχεια, οι αναγνώστες πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τον χώρο που δημοσιεύεται μια είδηση. Αν η είδηση στην πραγματικότητα αποτελεί μια δημοσίευση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης π.χ Facebook, X ,τότε πρέπει να ερευνάται η αυθεντία και η αξιοπιστία της δημοσίευσης, η οποία θα ήταν προτιμότερο να αντιμετωπίζεται ως μια γνώμη και όχι ως αντικειμενικό γεγονός. Αυτό δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση πως δεν μπορούμε να ενημερωνόμαστε απο τα διαδίκτυο,απλώς η ενημέρωσή μας πρέπει να βασίζεται σε ιστοσελίδες αναγνωρισμένες και αξιόπιστες. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πώς πέρα από τον συγγραφέα και τον χώρο δημοσίευσης, οι αναγνώστες πρέπει να ελέγχουν την ποιότητα καθώς και τις λεπτομέρειες του κειμένου. Το τελικό κείμενο που δημοσιεύεται πρέπει να είναι ένα κείμενο ευανάγνωστο και αποτελεσματικό ως προς τον σκοπό του:την ενημέρωση του αναγνώστη για το ζήτημα που πραγματεύεται. Αν συναντήσουμε ένα κείμενο το οποίο παρουσιάζει ορθογραφικά ή συντακτικά λάθη,τότε είναι πολύ πιθανόν το κείμενο αυτό να είναι αναξιόπιστο. Υπόψη μας πρέπει να λαμβάνουμε και στοιχεία όπως φωτογραφίες ή βίντεο,διότι και αυτά μας βοηθούν να επαληθεύσουμε την αξιοπιστία της είδησης που διαβάζουμε (Τερζίδου, 2020)
Επιπρόσθετα, η ενσωμάτωση πηγών στις υποσημειώσεις του κειμένου υποστηρίζει τα παραπάνω επιχειρήματα σχετικά με την αξιοπιστία του κειμένου.Μια χρήσιμη στρατηγική είναι η αντίστροφη αναζήτηση των πηγών καθώς και η διασταύρωση των πηγών που χρησιμοποιούνται στο κείμενο. Η αναζήτηση δηλαδή των πηγών που χρησιμοποιούνται στο κείμενο για να επιβεβαιωθεί ότι οι πηγές χρησιμοποιούνται ορθά και ανταποκρίνονται στο περιεχόμενο του κειμένου.Στις περιπτώσεις βεβαια των δημοσιευσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν υπάρχει αναφορά σε πηγές για αυτό και πρέπει να αντιμετωπίζονται οι αναρτήσεις αυτές με επιφύλαξη. Τέλος, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι σε περίπτωση που κρίνεται ότι το περιεχόμενο μιας είδησης,μιας δημοσίευσης είναι ακατάλληλο,μπορούμε να κάνουμε αναφορά. Η αναφορά αυτή γίνεται ανώνυμα και συμβάλλει στην καταπολέμηση του φαινομένου της παραπληροφόρησης (Τερζίδου, 2020)
Η δεύτερη προσέγγιση απομακρύνεται στην πραγματικότητα από την κοινωνία και απο τους ίδιους τους αναγνώστες και σχετίζεται με την νομοθετική λειτουργία και συγκεκριμένα με την λήψη νομοθετικών μέτρων. Η λήψη νομοθετικών μέτρων μπορεί να αποδειχθεί πιο άμεση και αποτελεσματική,καθώς στόχος αυτών των μέτρων είναι η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, ενώ στην πραγματικότητα αποτελεί την δημοφιλέστερη προσέγγιση (Καλλιακούδη, 2022).
Τρίτη και τελευταία προσέγγιση σχετίζεται στην πραγματικότητα με «δράσεις υποστήριξης», όπως η παροχή χρηματοδότησης για την υλοποίηση προγραμμάτων που προάγουν την εξοικείωση με τα ψηφιακά μέσα, καθώς και πρωτοβουλίες που ενισχύουν την κριτική σκέψη. Τέτοιου είδους ενέργειες επιδιώκουν την έμμεση αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, μέσω της εκπαίδευσης(κυρίως των χρηστών μεγάλων διαδικτυακών πλατφορμών),με σκοπό να αξιολογούν τις ειδήσεις με κριτικό πνεύμα (Καλλιακούδη, Π.2022).
3. Συμπεράσματα και προτάσεις
Το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν ένα αναπόσπαστο πλέον τμήμα της καθημερινότητά μας.Αποτελούν τα εργαλεία μέσω των οποίων ενημερωνόμαστε, αλληλεπιδρούμε με άλλους και συνδεόμαστε με τον υπόλοιπο κόσμο και τις εξελίξεις του. Παρόλο που το διαδίκτυο θα έπρεπε κανονικά να ευνοεί την ενημέρωση και την μετάδοση πληροφοριών,καθώς είναι προσβάσιμο σε όλους, αυτό δυστυχώς δεν γίνεται πάντα,διότι συχνά παγκόσμιοι φορείς,κυβερνήσεις,επιχειρηματίες θυσιάζουν στο βωμό του κέρδους την σωστή και πλήρη ενημέρωση του κοινού με σκοπό όχι μόνο να πλουτίσουν οι ίδιοι αλλά και να χειραγωγήσουν τον κόσμο προς όφελός τους(Κοπανάκη,Γ.& Στέργιο,Σ.2023). Όπως γίνεται αντιληπτό η παραπληροφόρηση πλέον έχει εξελιχθεί σε ένα φαινόμενο το οποίο παρατηρείται σε χώρες,ολόκληρου του κόσμου ανεξαρτήτως της οικονομικής και κυρίως της πολιτικής κατάστασης που επικρατεί σε αυτές.
Αυτό σημαίνει ότι φαινόμενα όπως η παραπληροφόρηση παρατηρούνται ακόμη και σε εκσυγχρονισμένες και δημοκρατικές χώρες,στις οποίες παρόλο που το μορφωτικό επίπεδο είναι υψηλό και η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί δεδομένο,δεν αρκούν για να προστατεύσουν την δημοκρατία και την εμπιστοσύνη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης απο των καταιγισμό των ειδήσεων και πληροφοριών(Χατζηχαραλάμπους, Μ. Χ.2022).Αποτελεί συνεπώς ενα μείζον πρόβλημα το οποίο πρέπει να αντιμετωπιστεί καθώς όπως καταλαβαίνουμε έχει αντίκρισμα και στα θεμέλια και τις βάσεις του πολιτεύματος.
Η αντιμετώπιση του φαινομένου αυτού δεν είναι σε καμία περίπτωση εύκολη καθώς δεν εναπόκειται μόνο στις δράσεις και τις συμπεριφορες του καθενός ξεχωριστά, δεν αρκει λοιπον για την αντιμετώπισή του μόνο η έρευνα και ο έλεγχος των πληροφοριών στις οποίες έχουμε πρόσβαση,απαιτείται μια μαζικότερη και συλλογικότερη δράση τόσο των πολιτών αλλά κυρίως και των κυβερνήσεων και των διακρατικών οργανισμών π.χ Ευρωπαϊκή Ένωση.Οι κυβερνήσεις οφείλουν να θεσπίσουν νομοθεσίες σε εθνικό επίπεδο που στοχεύουν όχι μόνο στην προστασία του κοινού αλλά και την ποινικοποίηση του φαινομένου,ενώ οι διακρατικοί οργανισμοί οφείλουν να συσπειρωθούν προκειμενου να οδηγηθούν στην αντιμετώπιση του προβλήματος συλλογικά, με ενιαία και κοινά για όλους μέτρα.Επίσης πρέπει να υπάρξει συστηματικότερη ενημέρωση του κοινού σχετικά με το φαινόμενο αυτό και τις δραματικές επιπτώσεις που έχει στις ζωές μας. Πιστεύω πως αν ενωθούμε και δράσουμε μαζικά θα καταφέρουμε να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα και να αποκαταστήσουμε,έστω και αργοπορημένα την εμπιστοσύνη των ανθρώπων στην ενημέρωση και κυρίως στην δημοκρατία.
Βιβλιογραφία
Εγγλέζου, Φ. (2021). Πολυτροπικότητα και προπαγάνδα στα παιδικά εικονογραφημένα βιβλία της ναζιστικής Γερμανίας: Η περίπτωση του Δηλητηριώδους Μανιταριού. MusEd: Μουσείο–Σχολείο–Εκπαίδευση, 2(2).
ΘΩΜΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΥ, Σ., & ΔΡΙΤΣΑ, Χ. (2022). Αξιολόγηση και ανίχνευση ψευδών ειδήσεων.
Καλλιακούδη, Π. (2022). Παραπληροφόρηση: αντιμετώπιση και προβληματισμοί σε σχέση με την ελευθερία της έκφρασης (Master’s thesis, Πανεπιστήμιο Πειραιώς).
Καραπέτσα-Λαζαρίδου, Ρ. (2024). Εντοπισμός ψευδών ειδήσεων σε κοινωνικά δίκτυα: σύγχρονες τεχνικές και εφαρμογές.
Κατσέλη, Α., & Φλεβάρη, Κ. (2024). Η παραπληροφόρηση στην δημόσια σφαίρα (Doctoral dissertation, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Σχολή Κοινωνικών και Ανθρωπιστικών Επιστημών. Τμήμα Επικοινωνίας και Ψηφιακών Μέσων).
Κοντοτάσιος, Λ. (2010). Η επιχειρησιακή προπαγάνδα ως μέσο επίτευξης στρατηγικών στόχων.
Κοπανάκη, Γ., & Στέργιο, Σ. (2023). Ευαισθητοποίηση του κοινού για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης και ο ρόλος των κοινωνικών δικτύων: η περίπτωση του πολέμου στην Ουκρανία 2022 (Doctoral dissertation, Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Σχολή Κοινωνικών και Ανθρωπιστικών Επιστημών. Τμήμα Επικοινωνίας και Ψηφιακών Μέσων.).
Παπαντζίκου, Ζ., & Αναστασίου, Β. (2021). Παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο–Fake news-Διάδοση και Αντιμετώπιση. Επιθεώρηση Δικαίου Πληροφορικής, 2(2).
Πεχλιβανίδου, Κ. (2023). Η Συμβολή των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης στη Διάδοση Ψευδών Ειδήσεων και η Αντίδραση της ΕΕ.
Σιργκάνη, Ε. Π. Α. (2023). Εργαλεία επαλήθευσης περιεχομένου για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης (Doctoral dissertation, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).
TERZIDOU, K. (2020). Fake News και Κορονοϊός. Homo Digitalis.
Χατζηχαραλάμπους, Μ. Χ. (2022). Τα δεινά που απειλούν τους πολίτες και τη δημοκρατία στη ψηφιακή εποχή και η σπουδαιότητα δημιουργίας και ανάπτυξης προγραμμάτων ψηφιακής συλλειτουργίας και επικοινωνιακής αγωγής–εκπαίδευσης (Doctoral dissertation, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).
Cosentino, G., & Cosentino, G. (2020). From Pizzagate to the great replacement: the globalization of conspiracy theories. Social media and the post-truth world order: The global dynamics of disinformation, 59-86.
Dyson, S. B. (2006). Personality and foreign policy: Tony Blair’s Iraq decisions. Foreign policy analysis, 2(3), 289-306.
European Commission (2018) Communication – Tackling online disinformation: a European approach | Shaping Europe’s digital future
Κώδικας δεοντολογίας του 2018 για την παραπληροφόρηση | Shaping Europe’s digital future
Ponton, D. (2006). Democracy in the Discourse of Tony Blair: A Modern Crusade?. Rassegna italiana di linguistica applicata. MAG./DIC., 2006, 1000-1027.