Συγγραφή: Γιάννης Σερέφας
Επίβλεψη: Αλέξανδρος Πουλάκης
Περιεχόμενα
Εισαγωγή
Η παραπληροφόρηση ως πολιτικό όπλο
Το ευρωσκεπτικιστικό τοπίο πριν το δημοψήφισμα
Μορφές παραπληροφόρησης κατά τη περίοδο του Brexit
Πολιτικές και θεσμικές επιπτώσεις
Τρόποι αντιμετώπισης της παραπληροφόρησης
Συμπεράσματα
Βιβλιογραφία
Εισαγωγή
Τα τελευταία χρόνια τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν αναδειχθεί ως μία από τις βασικές πηγές πληροφόρησης και διαμόρφωσης της κοινής γνώμης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μία από τις βασικές προκλήσεις για τις σύγχρονες δημοκρατίες είναι η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, δηλαδή της σκόπιμης διάδοσης ψευδών πληροφοριών. Το δημοψήφισμα για την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ευρωπαϊκή Ένωση το 2016 (Brexit), αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα όπου η παραπληροφόρηση επηρέασε καθοριστικά την εκλογική συμπεριφορά και τις πολιτικές εξελίξεις (Henkel, 2021). Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας διαδόθηκαν ευρέως ψευδείς ειδήσεις μέσω αυτοματοποιημένων λογαριασμών (bots), ενώ το εκλογικό κοινό χειραγωγήθηκε ψυχολογικά μέσω της δημιουργίας ηχητικών θαλάμων (echo chambers) με αποτέλεσμα το δημοψήφισμα να διεξαχθεί μέσα σε κλίμα πόλωσης και διχασμού (Bastos et al., 2018). Τα παραπάνω μέσα που χρησιμοποιήθηκαν είχαν ως συνέπεια την αποδυνάμωση της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς, την καθιέρωση της παραπληροφόρησης ως πολιτικού εργαλείου και τον διχασμό της βρετανικής κοινής γνώμης (Greene et al., 2021).
Η παρούσα ανάλυση έχει ως στόχο να εξετάσει τους τρόπους με τους οποίους η παραπληροφόρηση αξιοποιείται ως πολιτικός μοχλός πίεσης στα σύγχρονα πολιτικά συστήματα, να καταγράψει τις ψευδείς ειδήσεις που αξιοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του Brexit, τον ρόλο των κοινωνικών δικτύων στη διάδοσή τους, τις ψυχολογικές επιπτώσεις τους στους πολίτες, την εμπλοκή ξένων δυνάμεων και την επίδρασή τους στη λειτουργία και την αξιοπιστία των θεσμών. Τέλος, θα εξεταστούν λύσεις που υιοθετήθηκαν από την Ε.Ε. για να αποφευχθούν παρόμοια περιστατικά παραπληροφόρησης και χειραγώγησης της κοινής γνώμης στο μέλλον.
Η παραπληροφόρηση ως πολιτικό όπλο
Η παραπληροφόρηση (disinformation) περιλαμβάνει όλες τις μορφές ψευδών, ανακριβών ή παραπλανητικών πληροφοριών που έχουν σχεδιαστεί, παρουσιαστεί και προωθηθεί για να προκαλέσουν σκόπιμα δημόσια βλάβη ή να αποκομίσουν κέρδος (European Commission, 2018). Η παραπληροφόρηση διαχωρίζεται από τις ψευδείς ειδήσεις (fake news), καθώς οι δεύτερες αποτελούν μία περισσότερο πολιτικά φορτισμένη έννοια και χρησιμοποιείται συχνά από πολίτες για να επιτεθούν σε μέσα ενημέρωσης ή δημοσιογράφους που δεν είναι αρεσκείας τους (Graves & Nielsen, 2017).
Η παραγωγή ψευδών ειδήσεων από την άλλη εμπεριέχει είτε ιδεολογικά είτε οικονομικά κίνητρα: Από τη μία η δημοσιοποίηση εξωφρενικών ειδήσεων μπορεί να αποφέρει στους παραγωγούς περιεχομένου αρκετά κλικ ώστε να αποκτήσουν έσοδα από διαφημίσεις, ενώ από την άλλη τους εξυπηρετεί όταν θέλουν να προωθήσουν συγκεκριμένες ιδέες ή πρόσωπα, συχνά δυσφημώντας άλλους ανθρώπους. Η κατανάλωση των ψευδών ειδήσεων στις δυτικές χώρες σχετίζεται άμεσα με τη μείωση της εμπιστοσύνης των πολιτών στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης και στους θεσμούς διακυβέρνησης (Freelon & Wells, 2020). Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι πολίτες να ενημερώνονται όλο και περισσότερο από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία εκτός του ότι αποτελούν γόνιμο έδαφος για την ανάδυση των fake news, έχουν την τάση να πολώνουν ιδεολογικά τους ανθρώπους περισσότερο, με συνέπεια να υποβαθμίζεται η ποιότητα της δημοκρατίας (Kubin & Sikorski, 2021).
Η παραπληροφόρηση διαδίδεται συνήθως μέσω bots, trolls, ή ψεύτικων προφίλ, τα οποία αναπαράγουν μαζικά περιεχόμενο, δημιουργώντας ψευδαισθήσεις περί της κυριαρχίας συγκεκριμένων απόψεων στη κοινωνία. Πολλές φορές το περιεχόμενο δεν είναι τελείως ψευδές, αλλά αντλείται εκτός του συνολικού πλαισίου (out of context). Άλλες φορές είναι υπερβολικό, σκοπίμως επιλεγμένο για να στοχεύει στη συναισθηματική χειραγώγηση. Με την αλίευση προσωπικών δεδομένων, οι εκστρατείες παραπληροφόρησης στοχεύουν σε άτομα με βάση τις πολιτικές τους ταυτότητες, τους φόβους τους και την ηλικία τους. Πρωταρχικός στόχος τέτοιων εκστρατειών είναι η υπονόμευση των δημοκρατικών θεσμών και ο διχασμός των κοινωνιών (Bentzen, 2019).
Το ευρωσκεπτικιστικό τοπίο πριν το δημοψήφισμα
Ο ευρωσκεπτικισμός στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν εμφανίστηκε από το πουθενά το 2016. Οι συστηματικές αφηγήσεις υπερβολικών και ψευδών ειδήσεων για την Ε.Ε. (γνωστές ως “euromyths”) λειτούργησαν μακροχρόνια ως ένα εργαλείο διαμόρφωσης της βρετανικής εθνικής ταυτότητας απέναντι στην Ευρώπη και δημιούργησαν τις ιδεολογικές και συναισθηματικές βάσεις για το Brexit (Henkel, 2021). Κεντρικό πρόσωπο σε αυτή τη διαδικασία ήταν ο Boris Johnson, ο οποίος ως ανταποκριτής στις Βρυξέλλες για την Daily Telegraph και με όπλο το χιούμορ του κατασκεύαζε ή μεγέθυνε ιστορίες που δημιουργούσαν την εντύπωση πως η Ε.Ε. καταπίεζε την εθνική κυριαρχία του Ηνωμένου Βασιλείου, διαμορφώνοντας έτσι ένα αίσθημα δυσπιστίας των Βρετανών απέναντι στην Ε.Ε.
Εκτός από τον Boris Johnson, η παραδοσιακή ταμπλόιντ δημοσιογραφία, με κοινό κυρίως τις μεγαλύτερες ηλικίες και τους λιγότερο μορφωμένους πολίτες, καλλιέργησε μακροχρόνια ένα έντονα σοβινιστικό και αντιευρωπαϊκό κλίμα. Οι παραπάνω αναγνώστες είχαν ήδη διαμορφώσει ευρωσκεπτικιστικές τάσεις πριν το δημοψήφισμα, οι οποίες ενισχύθηκαν από τη μετανάστευση, την οικονομική ανασφάλεια και το έντονα μεταβαλλόμενο πολιτικό τοπίο. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα η καμπάνια “Vote leave” να στοχεύσει στα αντιευρωπαϊκά αισθήματα των παραπάνω ομάδων, προβάλλοντας τις παραδοσιακές βρετανικές αξίες και τον βρετανικό εθνικισμό απέναντι στην Ευρώπη, και να αποσπάσει έτσι την ψήφο τους στο δημοψήφισμα (Bastos & Mercea, 2017).
Μορφές παραπληροφόρησης κατά τη περίοδο του Brexit
Κατά τη προεκλογική περίοδο του Brexit, οι πολιτικές δυνάμεις υπέρ της εξόδου του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ε.Ε. αξιοποίησαν μία σειρά από στρατηγικές προκειμένου να κατευθύνουν τους βρετανούς ψηφοφόρους στο “Vote leave”. Μία από αυτές τις τακτικές ήταν τα στρατηγικά ψεύδη (strategic lies), δηλαδή τα εκ προθέσεως ψέματα που δεν είχαν τόσο ως σκοπό να γίνουν άμεσα πιστευτά, αλλά να κυριαρχήσουν στο δημόσιο διάλογο και την προεκλογική ατζέντα κάνοντας περισσότερο θόρυβο (Fisher & Gaber, 2021). Το μεγάλο επικοινωνιακό πλεονέκτημα των στρατηγικών ψεμάτων ήταν πως ακόμα και η επικριτική επανάληψή τους από πολιτικούς αντιπάλους ή fact checkers τα καθιέρωνε ακούσια στο δημόσιο διάλογο, κάνοντάς τα να φαντάζουν όλο και πιο πιστευτά. Το φαινόμενο αυτό ονομάστηκε inadvertent legitimization (ακούσια νομιμοποίηση). Τα πιο γνωστά στρατηγικά ψέματα που αξιοποιήθηκαν ήταν το αφήγημα πως η Ε.Ε. κοστίζει στο Ηνωμένο Βασίλειο 350 εκατομμύρια λίρες την εβδομάδα και πως η Τουρκία θα ενταχθεί άμεσα στην Ε.Ε., με αποτέλεσμα το Ηνωμένο Βασίλειο να κινδυνεύει να κατακλυστεί από Τούρκους μετανάστες.
Η παραπληροφόρηση κατά τη περίοδο του Brexit επέδρασσε άμεσα στο ιδεολογικό υπόβαθρο και την ψυχολογία των ψηφοφόρων. Υπολογίζεται πως ένα ποσοστό της τάξεως του 44% δημιούργησε μία ανάμνηση που βασιζόταν σε μια ιστορία που δεν είχε συμβεί ποτέ, με τους ψηφοφόρους του “Vote leave” να θυμούνται ψευδείς ιστορίες που κακολογούσαν τους “Remain”, όπως και το αντίστροφο. Οι ιστορίες αυτές αφορούσαν κυρίως θέματα όπως η θεσμική διαφθορά, οι παράνομες δωρεές και η υπονόμευση της δημοκρατίας. Οι ψηφοφόροι υπέρ της εξόδου του Ηνωμένου Βασιλείου από την Ε.Ε. ήταν πιο πιθανό να είχαν δημιουργήσει ψευδείς αναμνήσεις σε σχέση με τους αντίστοιχους υπέρ της παραμονής, ενώ όσοι χαρακτηρίζονταν από κριτική σκέψη και όχι από φανατισμό ήταν λιγότερο πιθανό να δημιουργήσουν τέτοιες αναμνήσεις. Συνολικά, αποδεικνύεται πως η επανάληψη της παραπληροφόρησης μέσω πολλαπλών μέσων είναι ικανή να κατασκευάσει μια αλλοιωμένη συλλογική αντίληψη της πραγματικότητας (Greene et al., 2021).
Επιπλέον τα κοινωνικά δίκτυα διαδραμάτισαν κεντρικό ρόλο κατά την περίοδο του Brexit. Η καμπάνια “Vote leave” δαπάνησε πάνω από 2.7 εκατομμύρια λίρες σε διαφημίσεις στο Facebook, στοχεύοντας συγκεκριμένες κοινωνικές και ηλικιακές ομάδες. Οι διαφημίσεις επικεντρώνονταν σε θέματα όπως η μετανάστευση, τα δικαιώματα των ζώων και η οικονομική συνεισφορά του Ηνωμένου Βασιλείου στην ΕΕ, συχνά παρουσιάζοντας παραπλανητικές ή υπερβολικές πληροφορίες, στοχεύοντας στο συναίσθημα των ψηφοφόρων. Οι διαφημίσεις αυτές προβλήθηκαν συνολικά πάνω από 169 εκατομμύρια φορές, ενώ ο Boris Johnson ήταν ο μόνος πολιτικός που απεικονίστηκε σε αυτές. Η εκλογική επιτροπή έκρινε πως η επίσημη καμπάνια υπέρ του Brexit παραβίασε τον εκλογικό νόμο, συνεργαζόμενη με την ομάδα BeLeave (BBC News, 2018).
Σημαντικό ρόλο στην παραπληροφόρηση μέσω των κοινωνικών δικτύων είχαν τα bots, τα οποία ενίσχυαν σημαντικά συγκεκριμένα hashtags και αφηγήματα. Αυτό δημιουργούσε την εντύπωση ότι υπήρχε καθολική υποστήριξη στο Brexit, ακόμη και αν η πραγματικότητα ήταν πιο σύνθετη. Η πλειοψηφία αυτών των bots που δρούσαν υπέρ του Brexit (“Brexit Botnet”) ανακύκλωναν και αναδημοσίευαν τα ίδια άρθρα και hashtags, χρησιμοποιώντας περιορισμένα domain αμφίβολης ποιότητας για να παρακάμψουν τα mainstream media. Το περιεχόμενο που αναπαρήγαγαν συνήθως δεν ήταν τελείως ψευδές, αλλά αρκετά υπερβολικό και κυρίως συναισθηματικά φορτισμένο, χωρίς να μπορεί να ελεγχθεί εύκολα. Στις αναδημοσιεύσεις τους κυριαρχούσαν ανθρώπινες ιστορίες με έντονα συναισθήματα φόβου, θυμού και εθνικής υπερηφάνειας. Συνολικά η παραπληροφόρηση των bots δεν εστίαζε στην κατασκευή ολοκληρωμένων ιδεών ή αφηγημάτων, αλλά στην επανάληψη, τις συνεχόμενες αναδημοσιεύσεις και τη συναισθηματική χειραγώγηση (Bastos & Mercea, 2017).
Σχετικά με τη διάδοση παραπληροφόρησης στο Twitter, τα bots βοήθησαν να προωθηθούν συγκεκριμένα hashtags όπως #TakeControl και #Brexit. Οι χρήστες αλληλοεπιδρούσαν κυρίως με tweets που επιβεβαίωναν τις απόψεις τους (echo chamber), ενώ παρατηρήθηκε μια έντονη ιδεολογική πόλωση, ιδιαίτερα σε περιόδους μεγάλων πολιτικών εξελίξεων. Οι ψηφοφόροι του “Leave” συνδέθηκαν περισσότερο με μια απαισιόδοξη ρητορική, ενώ tweets με συναισθηματικά φορτισμένο περιεχόμενο (θετικά ή αρνητικά) είχαν σημαντικά μεγαλύτερες πιθανότητες αναδημοσίευσης σε σχέση με τα ουδέτερα. Η συντριπτική πλειοψηφία των αναδημοσιεύσεων λάμβανε χώρα 1-2 ώρες μετά τις αρχικές δημοσιεύσεις, αποδεικνύοντας πως τα κοινωνικά δίκτυα είναι πολύ αποτελεσματικά στη γρήγορη διάδοση πληροφορίας, αλλά και πως το ενδιαφέρον εξαντλείται γρήγορα (Gorodnichenco et al., 2021).
Μία ακόμα παράμετρος που συνέβαλε στην παραπληροφόρηση κατά τη διάρκεια του Brexit είναι η παρέμβαση ξένων δυνάμεων. Συγκεκριμένα, η Επιτροπή Πληροφοριών και Ασφάλειας του Ηνωμένου Βασιλείου (ISC) σε έκθεσή της αναφέρει πως η βρετανική κυβέρνηση δεν διερεύνησε επαρκώς την πιθανότητα ρωσικής παρέμβασης στο Brexit, παρά τις ενδείξεις για παρόμοιες ενέργειες σε προηγούμενα δημοψηφίσματα, όπως εκείνο της Σκωτίας το 2014. Η έκθεση σημειώνει ότι σε αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες που διεξήγαγαν εκτενή έρευνα για τη ρωσική παρέμβαση στις εκλογές του 2016, το Ηνωμένο Βασίλειο δεν προχώρησε σε ανάλογη διερεύνηση. Αν και δεν υπάρχουν αποδείξεις για άμεση εμπλοκή, η Ρωσία φέρεται να χρησιμοποίησε την παραπληροφόρηση και την οικονομική διείσδυση μέσω επενδύσεων σε ακίνητα, καθώς και τις σχέσεις με πολιτικά πρόσωπα, για να επηρεάσει την κοινή γνώμη υπέρ του Brexit. Δεδομένου του οριακού αποτελέσματος του δημοψηφίσματος, η έκθεση αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο η ρωσική παρέμβαση να επηρέασε το τελικό αποτέλεσμα (Ellehenus, 2020).
Παράλληλα η Επιτροπή Οικονομικών Υποθέσεων (Treasury Select Committee) κατηγόρησε τόσο την καμπάνια του Leave όσο και αυτή του Remain για χρήση παραπλανητικών αριθμών και αβάσιμων υποθέσεων. Συγκεκριμένα η καμπάνια “Vote Leave” ισχυρίστηκε ότι το Ηνωμένο Βασίλειο θα εξοικονομούσε 350 εκατομμύρια λίρες την εβδομάδα αν αποχωρούσε από την Ε.Ε.. Η Επιτροπή χαρακτήρισε αυτόν τον ισχυρισμό ως «βαθιά προβληματικό», καθώς δεν λάμβανε υπόψη την επιστροφή χρημάτων μέσω του rebate και άλλων πληρωμών που επιστρέφουν στο Ηνωμένο Βασίλειο. Από την άλλη, η καμπάνια “Remain” υποστήριξε ότι κάθε οικογένεια θα έχανε 3.400 λίρες, αν το Ηνωμένο Βασίλειο έφευγε από την ΕΕ. Η Επιτροπή θεώρησε αυτόν τον ισχυρισμό λανθασμένο και πιθανώς παραπλανητικό για τους ψηφοφόρους, καθώς το ποσό αυτό αναφέρεται στο ΑΕΠ ανά νοικοκυριό και όχι στο διαθέσιμο εισόδημα. Η Επιτροπή κατέληξε ότι και οι δύο πλευρές απέτυχαν να ενημερώσουν σωστά το κοινό, οδηγώντας σε σύγχυση και υποβάθμιση του δημοσίου πολιτικού διαλόγου (BBC News, 2016).
Πολιτικές και θεσμικές επιπτώσεις
Στο δημοψήφισμα του 2016 το Brexit επικράτησε με ποσοστό 51.89% με άμεσες συνέπειες στο πολιτικό, κομματικό, θεσμικό και κοινωνικό τοπίο του Ηνωμένου Βασιλείου. Η έξοδος από την Ε.Ε. αποδυνάμωσε τη διεθνή ισχύ τα Βρετανίας, καθιστώντας την όλο και πιο εξαρτημένη από τις Η.Π.Α., ενώ ενισχύθηκαν οι αποσχιστικές τάσεις της Σκωτίας και της Βόρειας Ιρλανδίας, των περιοχών δηλαδή που ψήφισαν πλειοψηφικά υπέρ του “Remain”, με αποτέλεσμα η ενότητα του Ηνωμένου Βασιλείου να γίνει πιο εύθραυστη. Το Brexit επίσης προκάλεσε κρίση ηγεσίας και βαθιές διαιρέσεις στους Συντηρητικούς και τους Εργατικούς, με τις λαϊκίστικες τάσεις να ενισχύονται και τις κομματικές συμμαχίες να μεταβάλλονται, ενώ αναδείχθηκε η εσωτερική διάσταση της Βρετανίας ανάμεσα στην κοινοβουλευτική και τη λαϊκή κυριαρχία. Όσον αφορά την οικονομία, μπορεί να μην υπήρξε μία άμεση οικονομική κατάρρευση, ωστόσο οι μακροπρόθεσμες απώλειες λόγω του Brexit υπολογίζονται έως 400 δισεκατομμύρια λίρες έως το 2030, με τις περιοχές που ψήφισαν υπέρ της εξόδου από την Ε.Ε. να είναι οι πιο ευάλωτες στις επιπτώσεις (Gamble, 2018).
Η περίοδος του Brexit έχει μεταβάλλει σε μεγάλο βαθμό έως σήμερα την πολιτική κουλτούρα του Ηνωμένου Βασιλείου. Αρκετοί επιφανείς Βρετανοί πολιτικοί εξακολουθούν να διαδίδουν σκόπιμα ψεύδη στον δημόσιο διάλογο, καθώς το Brexit απέδειξε πως η παραπληροφόρηση αποδίδει. Οι πολιτικοί που διαδίδουν ψεύδη φαίνεται πως δεν αντιμετωπίζουν σχεδόν ποτέ κυρώσεις, αλλά αντίθετα απολαμβάνουν δημόσια προβολή κι επιρροή. Η ατιμωρησία αυτή έχει ως αποτέλεσμα την υπονόμευση της διαφάνειας και των θεσμών (Williams, 2024). Η εκστρατεία του Brexit βασίστηκε σε στοιχεία παραπληροφόρησης, όπως ότι η Ε.Ε. κοστίζει στο Ηνωμένο Βασίλειο 350 εκατομμύρια λίρες την εβδομάδα, με αποτέλεσμα μετά το 2016 η βρετανική πολιτική κουλτούρα να χαρακτηρίζεται από παραπληροφόρηση, υπερβολικές ειδήσεις και άρνηση ανάληψης ευθυνών. Η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τη κυβέρνηση και τους θεσμούς βρίσκεται σε ιστορικό χαμηλό, κάτι που διόγκωσε την επιρροή της ακροδεξιάς (Hutton, 2021).
Η Επιτροπή Ψηφιακών, Πολιτιστικών, Μέσων και Αθλητισμού (DCMS) του βρετανικού κοινοβουλίου παρουσίασε ευρήματα που αποδεικνύουν πως η χώρα ιδιαίτερα μετά το 2016 αντιμετωπίζει μια «δημοκρατική κρίση» εξαιτίας της κατευθυνόμενης παραπληροφόρησης που ευδοκιμεί κυρίως μέσω των κοινωνικών δικτύων. Το Facebook κατηγορήθηκε ότι παρεμπόδισε τις προσπάθειες της επιτροπής να συλλέξει πληροφορίες, παρέχοντας μάρτυρες που δεν ήταν σε θέση ή δεν επιθυμούσαν να δώσουν πλήρεις απαντήσεις. Η Επιτροπή πρότεινε μία σειρά από μέτρα για τον περιορισμό της παραπληροφόρησης, όπως η δημιουργία μητρώου και η ψηφιακή υπογραφή στις πολιτικές διαφημίσεις, αλλά και η επιβολή φόρου στις τεχνολογικές εταιρείες, με τα έσοδα να χρησιμοποιούνται για την ενίσχυση των ρυθμιστικών αρχών και την προώθηση της ψηφιακής εκπαίδευσης στα σχολεία (BBC News, 2018).
Τα bots παραμένουν ακόμα και μετά το Brexit ένα από τα κύρια μέσα διάδοσης της παραπληροφόρησης στο Ηνωμένο Βασίλειο. Συγκεκριμένα κατά την προεκλογική περίοδο του 2024 εντοπίστηκαν ύποπτοι λογαριασμοί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι οποίοι αν και δεν περιείχαν φωτογραφίες και είχαν παραμείνει αδρανείς για χρόνια, υποστήριξαν το ακροδεξιό ευρωσκεπτικιστικό κόμμα Reform UK αναδημοσιεύοντας συνεχώς φράσεις όπως “Vote Reform UK”. Υπάρχουν ενδείξεις ότι ορισμένοι από αυτούς τους λογαριασμούς μπορεί να μην είχαν έδρα το Ηνωμένο Βασίλειο, καθώς χρησιμοποιούσαν ασυνήθιστες φράσεις για φυσικούς ομιλητές της αγγλικής γλώσσας, όπως “make an article” αντί για “write an article”. Οι λογαριασμοί αυτοί δημιούργησαν μια ψευδαίσθηση ευρείας υποστήριξης προς το Reform UK, ενώ το κόμμα αρνήθηκε οποιαδήποτε εμπλοκή με αυτούς (Spring, 2024).
Τρόποι αντιμετώπισης της παραπληροφόρησης
Σε έκθεσή της, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει μία σειρά από μέτρα για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης. Αρχικά οι πλατφόρμες καλούνται να αποκαλύπτουν πληροφορίες σχετικά με τους αλγόριθμους που χρησιμοποιούν για την προώθηση περιεχομένου, ώστε να αποσαφηνιστούν οι τρόποι που διαδίδεται η παραπληροφόρηση, ενώ συστήνεται η εφαρμογή μέτρων για την επαλήθευση της ταυτότητας των χρηστών προκειμένου να περιοριστεί η δραστηριότητα των bots. Τα κοινωνικά δίκτυα θα πρέπει να τηρούν έναν κώδικα δεοντολογίας με σαφείς δεσμεύσεις και μηχανισμούς παρακολούθησης ύποπτων λογαριασμών, δημοσιοποιώντας τακτικά αναφορές για τα μέτρα που λαμβάνουν για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης. Ένα επιπλέον μέτρο είναι η συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών της Ε.Ε. και άλλων διεθνών οργανισμών για την ανταλλαγή πληροφοριών και τακτικών, με σκοπό την κοινή ανάπτυξη καινοτόμων στρατηγικών για τον περιορισμό της παραπληροφόρησης. Τέλος προτείνονται εκπαιδευτικά μέτρα που θα βοηθήσουν τους πολίτες να αναπτύξουν κριτική σκέψη απέναντι στις ψευδείς πληροφορίες, όπως η ενσωμάτωση ενός μαθήματος για την εκπαίδευση στα κοινωνικά δίκτυα στα σχολικά προγράμματα σπουδών και η διοργάνωση εκστρατειών ενημέρωσης για την ευαισθητοποίηση των πολιτών σχετικά με την παραπληροφόρηση και τις επιπτώσεις της (European Commission, 2018).
Συμπεράσματα
Η περίπτωση του Brexit κατέστησε σαφές πως η κατευθυνόμενη παραπληροφόρηση έχει τη δύναμη να χειραγωγήσει πολιτικές διαδικασίες και να υπονομεύσει τη λειτουργία των θεσμών ακόμα και στις πιο ανεπτυγμένες δημοκρατίες. Στη περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου η παραπληροφόρηση είχε δημιουργήσει το έδαφος για την έξοδο από την Ε.Ε. πολύ πριν το 2016. Η κατασκευή και η διάδοση των ψευδών ειδήσεων για την Ε.Ε. (euromyths) καλλιέργησε μακροχρόνια έντονα εθνικιστικά και αντιευρωπαϊκά αισθήματα στην βρετανική κοινή γνώμη, τα οποία ενεργοποιήθηκαν ακόμα πιο έντονα κατά την προεκλογική περίοδο πριν το δημοψήφισμα του 2016.
Τις μέρες πριν το δημοψήφισμα οι υποστηρικτές του Brexit ενορχήστρωσαν το αντιευρωπαϊκό τους αφήγημα αξιοποιώντας μία σειρά από τακτικές παραπληροφόρησης, όπως τα στρατηγικά ψέματα και η διαδικτυακή προπαγάνδα μέσω bots. Ψευδείς πληροφορίες όπως ότι η Ε.Ε. κοστίζει στη Βρετανία 350 εκατομμύρια λίρες την εβδομάδα καθιερώθηκαν στον δημόσιο διάλογο, με αποτέλεσμα τη ψυχολογική χειραγώγηση των πολιτών. Είναι χαρακτηριστικό ότι σχεδόν το 44% του βρετανικού πληθυσμού, κυρίως ψηφοφόροι του Brexit, δημιούργησαν μια ανάμνηση βασισμένη σε ψευδείς πληροφορίες, με συνέπεια να αλλοιωθεί η κοινή αίσθηση της πραγματικότητας. Τα κοινωνικά δίκτυα μέσω των bots και των τεχνητά δημιουργημένων echo chambers έγιναν το επίκεντρο αναπαραγωγής ψευδών πληροφοριών, με αποτέλεσμα την έντονη ιδεολογική πόλωση των ψηφοφόρων. Επιπλέον υπήρξαν αναφορές για εμπλοκή ξένων δυνάμεων, όπως η Ρωσία στην εκστρατεία της παραπληροφόρησης υπέρ του Brexit, με τη βρετανική κυβέρνηση να μη διερευνά την υπόθεση όσο θα έπρεπε.
Οι συνέπειες του Brexit αλλά και της κουλτούρας παραπληροφόρησης που καλλιεργήθηκε την περίοδο πριν το δημοψήφισμα υπήρξαν ολέθριες για το Ηνωμένο Βασίλειο. Η Βρετανία απομονώθηκε διπλωματικά, η οικονομία της σταδιακά αποδυναμώθηκε, ενώ οδηγήθηκε σε πολιτική κρίση. Η ατιμωρησία των πολιτικών που διαδίδουν ψευδείς ειδήσεις διατήρησε την παραπληροφόρηση στο δημόσιο διάλογο, ενώ η εμπιστοσύνη των πολιτών προς την κυβέρνηση και τους θεσμούς κατέγραψε ιστορικά χαμηλά, με συνέπεια την άνοδο της ακροδεξιάς και των λαϊκίστικων κομμάτων. Τα bots εξακολουθούν να διαδίδουν ψευδείς πληροφορίες για τις βρετανικές πολιτικές εξελίξεις στα κοινωνικά δίκτυα, ενώ φαίνεται πως διαδραμάτισαν κεντρικό ρόλο στη προπαγάνδα υπέρ του ακροδεξιού κόμματος Reform UK στις εκλογές του 2024.
Η ανάπτυξη στρατηγικών για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης αποτελεί μονόδρομο, προκειμένου οι δημοκρατίες και οι θεσμοί να λειτουργούν χωρίς να υπονομεύονται από εξωτερικές παρεμβάσεις και συμφέροντα. Οι στρατηγικές αυτές περιλαμβάνουν καμπάνιες ενημέρωσης και εκπαίδευση των πολιτών απέναντι στη παραπληροφόρηση, λογοδοσία και διαφάνεια των κοινωνικών δικτύων, επαλήθευση των χρηστών για τον περιορισμό των bots και διακρατικές συνεργασίες με σκοπό την ανταλλαγή πληροφοριών και τη διαμόρφωση κοινού μετώπου απέναντι στη παραπληροφόρηση. Η ταχεία ανάπτυξη της τεχνολογίας και οι νέες μέθοδοι παραγωγής ψευδών ειδήσεων απαιτούν καινοτόμες στρατηγικές και παγκόσμιες συνεργασίες για την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης, ειδικά από τη στιγμή που ο πολιτικός κόσμος έχει βιώσει τις συνέπειές της.
Βιβλιογραφία
Bastos, M. T., & Mercea, D. (2017). The Brexit Botnet and User-Generated Hyperpartisan News. Social Science Computer Review, 37(1), 38-54. Available at: https://doi.org/10.1177/0894439317734157
Bastos, M., Mercea, D., & Baronchelli, A. (2018). The geographic embedding of online echo chambers: Evidence from the Brexit campaign. PloS one, 13(11), e0206841. Available at: https://journals.plos.org/plosone/article/file?id=10.1371/journal.pone.0206841&type=printable
BBC News. (2016). EU referendum campaigns ‘misleading voters’. Available at: https://www.bbc.com/news/uk-politics-eu-referendum-36397732
BBC News. (2018). Vote Leave’s targeted Brexit ads released by Facebook. Available at: https://www.bbc.com/news/uk-politics-44966969
BBC News. (2018). Fake news a democratic crisis for UK, MPs warn. Available at: https://www.bbc.com/news/technology-44967650
Bentzen, N. (2019). Online disinformation and the EU’s response. European Parliamentary Research Service, February. Available at: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/ATAG/2018/620230/EPRS_ATA(2018)620230_EN.pdf
Ellehenus, R. (2020). Did Russia Influence Brexit? Center for Strategic and International Studies (CSIS). Available at: https://www.csis.org/blogs/brexit-bits-bobs-and-blogs/did-russia-influence-brexit
European Commission. (2018). A multi-dimensional approach to disinformation: Report of the independent High Level Group on Fake News and Online Disinformation. Publications Office of the European Union. Available at: https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/6ef4df8b-4cea-11e8-be1d-01aa75ed71a1/language-en
Freelon, D., & Wells, C. (2020). Disinformation as political communication. Political communication, 37(2), 145-156. Available at: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/10584609.2020.1723755#abstract
Gaber, I., & Fisher, C. (2021). “Strategic Lying”: The Case of Brexit and the 2019 U.K. Election. The International Journal of Press/Politics, 27(2), 460-477. Available at: https://doi.org/10.1177/1940161221994100
Gamble, A. (2018). Taking back control: the political implications of Brexit. Journal of European Public Policy, 25(8), 1215–1232. Available at: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13501763.2018.1467952#abstract
Gorodnichenko, Y., Pham, T., & Talavera, O. (2021). Social media, sentiment and public opinions: Evidence from# Brexit and# USElection. European Economic Review, 136, 103772. Available at: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0014292121001252?ref=pdf_download&fr=RR-2&rr=93fff0ee7d4b6f49
Greene, C. M., Nash, R. A., & Murphy, G. (2021). Misremembering Brexit: Partisan bias and individual predictors of false memories for fake news stories among Brexit voters. Memory, 29(5), 587-604. Available at: https://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/09658211.2021.1923754?needAccess=true
Henkel, I. (2021). Destructive storytelling: Disinformation and the Eurosceptic myth that shaped Brexit. Springer Nature. Available at: https://eprints.whiterose.ac.uk/id/eprint/217313/1/Imke%20Henkel%20%282021%29%20%27Destructive%20Storytelling%27%20Chapter%206%20Disinformation%20and%20narratives%20%5Bbook%20published%20by%20Palgrave%20Mcmillan%5D.pdf
Hutton, W. (2021). The case for Brexit was built on lies. Five years later, deceit is routine in our politics. The Guardian. Available at: https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/jun/27/case-for-brexit-built-on-lies-five-years-later-deceit-is-routine-in-our-politics
Kubin, E., & von Sikorski, C. (2021). The role of (social) media in political polarization: a systematic review. Annals of the International Communication Association, 45(3), 188–206. Available at: https://doi.org/10.1080/23808985.2021.1976070
Nielsen, R., & Graves, L. (2017). ” News you don’t believe”: Audience perspectives on fake news. Reuters Institute for the Study of Jounalism. Available at: https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:6eff4d14-bc72-404d-b78a-4c2573459ab8/files/snp193c257
Spring, M. (2024). Bot or not: Are fake accounts swaying voters towards Reform UK? BBC News. Available at: https://www.bbc.com/news/articles/c1335nj316lo
Williams, Z. (2024). Why do Tories keep repeating their £2,000 tax smear? Because Brexit convinced them that lying works. The Guardian. Available at: https://www.theguardian.com/commentisfree/article/2024/jun/10/tories-keep-repeating-their-2000-tax-smear-because-brexit-convinced-them-that-lying-works